KOOLPA

**samyeli** · 31-01-2008, 03:52

Antikite kültürünün yeniden doğuşunun, Rönesans ve deneysel bilimlerin kuruluşu için belirli önemi vardır. Doğu Roma İmparatorluğu 1453'te yıkıldığında, belli sayıdaki bilim adamı Batı'ya göçtü. Göçüşleri, antik Yunan felsefesinin yeniden keşfine yol açtı, özellikle Platon'un tıpkı birkaç yüzyıl önce Arapların yenilenmiş bir Aristo bilgisini mümkün kılmaları gibi. 15. yüzyılda bu Yunan teorileri enjeksiyonu, deneysel bilimin kurulmasını mümkün kılan koşulların yaratılmasına yardımcı olmuştur. Bir tarafta, yeterli kavram ve teorilerimiz- Yunan felsefesinden ve mantıksal metodumuz Orta Çağ'da skolastik felsefe eğitiminden, diğer taraftaysa, yeni uyanmış olan doğanın sömürü ve kontrolüne ilgimiz- Rönesans'ta tipik olan ilgilerin sekülerleşmesi.vardı.

Daha önce Orta Çağ'ın sonunda kavramsal realizmden nominalizme geçişin bir anlamda somut şeylere doğru bir ilgi kayması olduğunu ve bunun deneysel bilimlerin yükselişine katkıda bulunmuş olabileceğini söylemiştik. Fakat spekülatif Yunan teorileri de önemlidir; örnek verirsek, Demokritos'un mekanik atom teorisi ve- hepsinden öte- diğer şeylerin yanı sıra; erken Rönesans düşünürü Cusa'dan Nicholas (1401-1464) , daha sonra Kopernikus ve Kepler üzerinde büyük etki yapan kavramsal-realist ve Neo-Platoncu matematik felsefesi. Fakat, bu çeşitli faktörlerin rolü ne olursa olsun, eşyadan istifade etmedeki bu teori ve pratik ilgi bileşimi Rönesans'a özgüydü. Tarihte ilk defa böyle bir bileşim ortaya çıkıyordu. Çoğu kültürde, eşyadan istifade etmeye ilgi vardı, ancak yeterli teoriler ve toplumsal koşullar mevcut değildi. Sonuç, sihir ve hekimlikten anlayan kişilerdi, bilim ve teknoloji değil. Antik Yunanlılar pek çok bakımdan tekti. Kısaca belirtmek gerekirse; teorileri vardı, ancak doğayı sömürmeye merakları yoktu. Yunan filozoflarına göre, teoriler bizatihi kendi içlerinde değere sahiplerdi.

Şimdi söyleyeceğimiz elbette büyük bir basitleştirmedir: Rönesans'ta doğa bilimlerinin yükselişi, uzun bir sürecin sonucuydu ki bu süreçte Orta Çağ felsefesi içinde bilimsel kavramların gelişimi ile zanaat ve tarımda teknolojinin gelişimi söz konusudur. Bu şerhle beraber şunu söyleyebiliriz İd doğa bilimleri, ne tek başına teoriyle ortaya çıkmıştır, ne de tek başına pratik ilgiyle. Tüm faktörler eşzamanlı olarak var olmak zorundaydı. Ve bu Rönesans'ta meydana geldi.

17. yüzyılın sonunda klasik mekanizm - deneysel ve matematiksel bilimlerin temeli- kuruldu. Artık hakikatle uğraşan üç entellektüel faaliyet vardı: Teoloji, felsefe ve doğa bilimi- Orta Çağ'daki sadece teoloji ve felsefeyle karşılaştırıldığında. Bu nedenle felsefe İçin kendine bilimle ilişkili bir yer belirlemek önemliydi. Yeni çağdaki felsefenin çoğu- rasyonalistler Descartes ve Leibniz, deneyciler Locke ve Hume ile transandantal filozof Kant için olduğu gibi, felsefe ve doğa bilimi arasındaki sınırları bulma girişimiydi. Yine de felsefenin doğa bilimi uğruna teolojiden vazgeçtiğini söylemek doğru değildir. Hıristiyan teolojisi uzun süre Descartes, Locke ve Berkeley dahil olmak üzere çoğu filozof için hatasız bir arka plan olmuştur.

Deneysel bilimin kuruluşu kolay olmadı. Orta Çağ'da skolastikler iyi tartışma yürüttüler. Entellektüel olarak geç dönem Ortaçağ, rasyonalist bir dönemdi. Fakat tartışmalar başlıca olarak diğer tartışmalar hakkındaydı, doğa hakkında değil. Kültürlü olanlar rakiplerine karşı nasıl etkili argümanlar kullanacaklarını biliyorlardı. Lakin artık görev, doğayı anlamak ve ona hükmetmekti. Bu nasıl yapılır? Buna nasıl hazırlanılır?

Bizim için yanıt basit. İlköğretim okulunun 6.- 8. sınıflarında kullandığımız herhangi bir bilim ders kitabında bulunabilir. Fakat o dönemde yanıt herhangi bir şey olabilirdi ama basit değil. Doğru soruların sorulması, uygun kavram ve metodların kullanılması en azından iki yüzyıl aldı. "Metod Üzerine Tartışma" ifadesiyle nitelendirilebilecek olan bu dönem (15. ve 16. yüzyıllar) pek çok biçimde bir entelektüel şaşkınlık dönemiydi. Bu simya dönemiydi, Faust dönemiydi. Doğaya hükmetme, kurşunu altına çevirme, sonsuz gençlik iksirini bulma konusunda yakıcı bir ilgi vardı. Gel gör ki kimse bunların nasıl yapılacağını bilmiyordu.

Rönesans basit bir biçimde Orta Çağ'ın "Karanlık Çağ" diye nitelendirilmesiyle tezat olacak şekilde- ışığın geri döndüğü dönem değildi. Bunun yerine, bu genellikle ışığın nerdeyse söndüğü bir dönem oldu! Pek çok şekilde Rönesans felsefesi entellektüel olarak Orta Çağ felsefesinden daha şaşkındı. Rönesans hakkındaki genellikle olumlu olan görüşü basitçe ters çevirme hatasına da düşmemeliyiz. Rönesans'taki entellektüel şaşkınlık radikal yenilik yönündeki girişimin ve yenilikçilerin yollarını bulmalarının biraz zaman almasının bir sonucu idi.
17. yüzyıl boyunca deneysel bilimler şekillenmeye başladı. Rönesans'taki entellektüel şaşkınlık entellektüel yaşamın yeni bir başlangıç yapabilmesi için gerekli olan bir geçiş aşamasını temsil ediyordu.

Yunan felsefesinin yeniden girişi, özellikle Demokritos'un düşüncesi doğa bir boşlukta seyreden küçük madde parçacıklarından müteşekkildir ve Platon ile Pythagorasçıların öğretilerinde- matematik doğal süreçlerin anahtarıdır zengin bir biçimde ortaya çıkmıştır. Matematiksel dili (formüller, modeller ve çıkarımlar) ve niceliksel kavramları (kitle, kuvvet, hız vb.) kullanan, bizim klasik mekanikten aşina olduğumuz bir bilim gelişti. Ve bu ne tamamen tümden gelimli ne de tümevarımlı bir bilimdi, hipotetik tüm den gelimliydi.

Bu değişimi anlamak için. genel metodolojideki bazı temel noktaları akılda tutmalıyız. Matematik ve mantıkta belirli önermelerle (aksiyom) başlarız ve tümdengelimin belirli kurallarının yardımıyla ispatlanmış ifadelere (teorem) varırız. Bu akıl yürütme biçimine tümdengelimsel metod diyoruz (Bkz. Eukleides). Tümdengelimin tam tersi tümevarımdır bu, sonlu sayıdaki belirli türden durumlarda doğru olan bir ifadenin bu türden tüm durumlara uygulanmasına dayanan bir akıl yürütme biçimidir.

Örnek olarak, 8 yıldır Smith Mountain Lake'teki ördekleri gözlemliyoruz ve tüm gördüğümüz ördekler gri idi. Şu sonuca varıyoruz: "Tüm ördekler gridir". Çok güçlü bir iddiada bulunmuş oluyoruz zira tüm ördekleri gözlemlemedik. Kuvvetle muhtemel ki Smith Mountain Lake'te bizim görmediğimiz ördekler de vardır, tüm diğer yerlerdeki ördekleri de görmedik, biz doğmadan önce yaşamış tüm ördekleri ve gelecekte var olacak tüm ördekleri de elbette. Gözlemlediğimiz ve sonuca vardığımız arasındaki ilişki sonlu bir sayı ile sonsuz arasındaki ilişki gibidir. Şimdi, elbette, tümevarımla ulaşılan bu "tüm ördekler gridir" sonucunu yeni gözlemler yaparak ve diğer mekanlarda ve zamanlarda ördeklere bakan başkalarının sahip olduğu bilgileri toplayarak test edebiliriz. Eğer birisi gri olmayan bir ördek gördüyse vardığımız sonuç çürütülmüş olacaktır. Fakat gri ördeklere ilişkin ne kadar yeni gözlem yaparsak yapalım bu tür gözlemlerin sayısı ve muhtemel gözlemlerin sayısı arasındaki ilişki sonlu bir sayı ile sonsuz arasındaki ilişki gibi olacaktır. Şu halde tümevarımla ulaşılan sonuçlar çürütülebilir ama asla tamamen doğrulanamaz?

Rönesans'taki metod üzerine tartışmada araştırmayı Orta Çağda (fakat Yunan felsefesi değil) skolastik felsefeye hemen hemen hakim olan tümdengelimsel bilim idealinden kurtarmak stratejik olarak gerekli hale geldi. Saf bir mantıksal tümdengelim (mantıksal olarak) yeni bilgiye götürmez. Vardığımız sonuç önermede zaten üstü kapalı bir biçimde vardır. Tümdengelimsel cevaplar ketindir ama yeni bilgiyi arayanlar için verimsizdir. Rönesans'ta ise aranan öncelikli olarak yeni bilgiydi. Tümdengelimin dezavantajı yanlış olabilme ihtimali değil, verimsiz oluşudur.

Bundan dolayı bu epistemolojik ihtilaftaki ideologlardan biri olan Francis Bacon (1561-1626) tümdengelime bir bilimsel ideal olarak karşı çıktı. Fakat, şu yine de açıktır ki tümdengelim yeni bilimde önemli bir rol oynadı. Şüphesiz bir biçimde, yeni olan hipotez, tümdengelimsel çıkarım ve gözlemin dinamik birleşiminde yatıyordu. Bu yeni bileşim hipotetik - tümdengelimli metod diye bilinir.

Tümevarımsal olarak "Smith Mountain Lake'te gözlemlediğim 7.645 ördek gridir" ifadesini genelleştirerek "tüm ördekler gridir" dersek yeni kavramlar atmış olmayız ortaya. Daima gri ördeklerden bahsediyoruz. Ayrıca mantıksal olarak geçerli olmayan bir sonuca ulaşma kabahatini de işliyoruz. Öyleyse Bacon'ın tümevarımsal metod savunusu mantıksal bir problemi gerekli kılar. Fakat, eğer masadaki topların F=ma (güç kütle ve hızın çarpımına eşittir) formülüne göre yuvarlandığı hipotezini önerirsek gözlem aşamasındaki kavramlardan- top, masa vb.- soyutlama aşamasındaki formülde belirtilen kavramlara sıçrıyoruz demektir. "Güç", "kütle" ve "hız" kavramlarını asla anlayamayız. Bunlar bir hipotezle bağlantılı olarak kurulan kavramlardır ve tümü matematiğin diliyle formüle edilmiştir. Bir başka ifadeyle F=ma tipindeki bir formülü tümevarımsal bir yolla tasarlayanlayız. Bir hipotezi formüle etmek matematiksel dilde sıklıkla tümevarımdan öte bir şeydir. Formülü icat ederiz. Hatta bu formülü nasıl elde ettiğimizin konuyla ilgisi yoktur. Bu, kahve fincanımızdan taşan bir şey de olabilir.

Bir hipotezin makul olup olmadığına denemeyle karar verilir. Hipotezden eğer hipotez doğruysa oluşması gereken şeyler hakkında belirli ifadeler çıkarırız.

Sonra da ortaya çıkıp çıkmayacaklarını belirlemeye çalışırız. Şu halde tümdengelim, bir hipotezi test etmenin parçasıdır. İşte bu yüzden buna hipotetik-tümdengelimli metod diyoruz.

Eğer bir hipotez yeterli bir biçimde denenmişse ve deneme hipotezi yanlışlamamışsa hipotez teori haline gelir- ki bu yeni bilgiye yol açabilir. Bu bilgi hala mutlak bir biçimde kesin değildir. Bundan dolayı, pratikte, hipotetik- tümdengelimli metod hipotezlerin önerisi ve gözlem ile deneme yoluyla çıkarımlar arasında sürüp giden bir münavebeyi ifade eder. Pratikte, araştırma süreci sonu gelmeyen bir helezon halini alır.

Test aşaması sıklıkla özel durumların inşasını gerektirdiğinden tamamen yuvarlak toplar, kusursuz bir biçimde pürüzsüz masalar, rahatsız edici herhangi bir esintinin engellenmesi vb.- kontrollü deneylere ihtiyacımız vardır. Test sistematik bir biçimde ve hipotezi zayıflatabilecek özelliklere odaklanarak yapılmak zorundadır, yeterli bir biçimde test edebilmek için.

Hipotetik- tümdengelimli metodla doğanın süreçlerini tahmin edebilir ve böylece belki de kontrol edebiliriz. Burada teori ile pratik uygulamanın birleşimini görüyoruz. Yani, hipotetik- tümdengelimli metoda dayalı bilgi hem doğal olgulara dair bir idrak, hem de onları kontrol etme gücü olanağı sağlar. "Bilgi güçtür" (Francis Bacon).

Burada üç metoddan bahsettik- tümdengelim, tümevarım ve hipotetik tümdengelimli metod ve doğal bilimlerin kurulduğu dönemde tümevarımla tümdengelim arasındaki ihtilafı vurgulamanın alışıldık olduğundan bahsettik zira yeni bilimler henüz hipotetik-tümdengelimli olarak kavranmıyordu. Bu doğal bilim perspektifinden metodolojik problemin nasıl algılandığıdır. Bununla birlikte Reform sırasında metinsel analize ve böylece yeni bir metoda yeniden bir önem atfedildi. Protestanlar İncil’e dönmeyi istiyordu. Fakat İncil nasıl anlaşılacaktı? Yazıldıktan sonra yüzyıllar geçmişti; Reform sırasında insanlar antik Yahudi geleneğinin şekillendirdiği bir metni nasıl tamamıyla anlayabilirlerdi? Bahsettiğimiz üç metodun hiçbiri yardımcı olamaz. Yabancı bir kültürün metinlerinin tefsiri teknolojik anlamda bir kontrol problemi değil, anlama ufkunun yazar tarafından çevrelenmesi problemidir. Yorumsamacı metod, hermeneutik, böylece Reform sırasında yeni bir ilgi odağı oldu aslında felsefenin kendisi kadar eski olmasına rağmen.

Tıpkı bazı filozofların klasik mekanikte kullanılan kavramlardan büyülenmesi gibi bazıları da metod tarafından büyülenmişti. Fakat bu filozofların farklı fikirleri vardı metodun ne olduğuna dair. Bu yüzden bazı filozoflar yeni ve temel olanın deneysel ve şüpheci tavırda bulunabileceğini düşündüler. Bunu özellikle deney temelli bir bilgi eleştirisini vurgulayan İngiliz empirisistlerinde (Locke, Berkeley ve Hume) görürüz. Diğer filozoflar tümdengelim ve matematiğin temel olduğunu düşünüyorlardı. Bunu, özellikle tümdengelimsel sistemi vurgulayan klasik rasyonalistlerde (Descartes, Spinoza ve Leibniz) görürüz. 17. ve 18. yüz-yıllardaki felsefenin bu iki ana dalına tekrar döneceğiz ve daha sonra Kant'ın aslan felsefesine geçeceğiz.

Francis Bacon, tümevarım metodunun savunucusu, hem doğa üzerine güç sağlayacak yeni bilim (Novum Organum ["Yeni Araç"]) hem de yeni bilim sayesinde dünyadaki cennet olacak yeni toplum (Nova Atlantis ["Yeni Atlantis"]) üzerine yazmıştır. Doğa üzerindeki teknolojik kontrol rüyasını anlatmıştır. Teknolojik akıl bizi yeni topluma götürmesi gereken disiplindir. Bir başka ifadeyle, metodolojik ve siyasî problemler birbiriyle yakından bağlantılı bir biçimde konulmuştur ve bu, iyi toplumu yaratmak için doğaya hükmetmenin aracı olacak yegane bilimdir. Bugün aşikâr olan bir şey var ki Bacon'ın iddiası büyük oranda doğruydu. Hipotetik tümdengelimli bilim yaşam koşullarımızın gelişmesini mümkün kılmıştır ve bu bilim insanın özerk hale geldiği yaratıcı süreçte bir rol oynamıştır.

Bacon kendini hem Aristo- iyi toplumun öncelikli olarak iyi pratiğe ihtiyacı olduğunu düşünüyordu- hem de Orta Çağ'dan cennetin ölümden sonra geleceğine inanılırdı ve bu dünya pratik olarak değişmez kabul edilirdi- ayrıştırır. Bacon, Platon'un durağan ideal devletinin aksine, ilerlemeci bir tarihsel gelişimin nüfuz ettiği bir siyasî ütopya hakkında yazar. Bu seküler bir gelişimdir. Değişmesi gereken toplumdur ve erek bu dünyadadır, ölümden sonra değil. Farklı bir söylemle, ilerlemeye olan modern inanç şekillenmeye başlamıştır. İlahi kurtuluş artık tarihin merkezinde değildir; bunun yerine, insanın doğayı kullanma ve kontrol etme yetisi merkezdir. Tarih ileriye doğru gider, fakat insan tarafından yönlendirilir.

Bacon aydınlanmanın habercisidir, dostlarının daha doğru idrak ve daha sağlıklı tavırlara doğru ilerlemelerine yardım etmeyi ister. Düşünce ve tavırların nasıl kolayca çarpıtılabileceğini ve sınırlanabileceğini göstermeye çalışır. Dört tür önyargıdan bahseder:

1- Kabile putları (idola tribus) insan doğasından kaynaklanan hatalı kavrayışlardır; arzulu düşünme gibi- soyutlamaların gerçek şeyler olduğunu düşünme ve deneyimi derinlemesine analiz etmeden anında kabul etme.
2- Mağara putları (idola specus) her kişinin yegane olan mizaç, eğitim ve arka planından kaynaklanan hatalı kavrayışlardır. Hepimiz olayları kendi perspektifimizden yorumlarız!
3- Pazar yeri putları (idola fon) dilin tahrifidir. "Kader" ve "ilk hareket ettiren" gibi ifadeleri sanki muğlak ifadelermiş gibi açık referanslarla kullanırız.
4- Tiyatro putları (idola theatri) felsefî gelenekten kaynaklanan hatalı kavrayışlardır.
Burada aydınlanma için bütün bir program ve cehalet ile önyargıya karşı mücadeleyi görüyoruz.

Alışıldığı üzere, Bacon'ın düşüncesi 18. yüzyılda Aydınlanmanın belirtisidir.

31-01-2008, 03:52	#1 (permalink)
samyeli Moderator Üyelik tarihi: Jan 2007 Nerden: izmir Mesajlar: 696 Tecrübe Puanı: 3	Metod Üzerine Tartışma Antikite kültürünün yeniden doğuşunun, Rönesans ve deneysel bilimlerin kuruluşu için belirli önemi vardır. Doğu Roma İmparatorluğu 1453'te yıkıldığında, belli sayıdaki bilim adamı Batı'ya göçtü. Göçüşleri, antik Yunan felsefesinin yeniden keşfine yol açtı, özellikle Platon'un tıpkı birkaç yüzyıl önce Arapların yenilenmiş bir Aristo bilgisini mümkün kılmaları gibi. 15. yüzyılda bu Yunan teorileri enjeksiyonu, deneysel bilimin kurulmasını mümkün kılan koşulların yaratılmasına yardımcı olmuştur. Bir tarafta, yeterli kavram ve teorilerimiz- Yunan felsefesinden ve mantıksal metodumuz Orta Çağ'da skolastik felsefe eğitiminden, diğer taraftaysa, yeni uyanmış olan doğanın sömürü ve kontrolüne ilgimiz- Rönesans'ta tipik olan ilgilerin sekülerleşmesi.vardı. Daha önce Orta Çağ'ın sonunda kavramsal realizmden nominalizme geçişin bir anlamda somut şeylere doğru bir ilgi kayması olduğunu ve bunun deneysel bilimlerin yükselişine katkıda bulunmuş olabileceğini söylemiştik. Fakat spekülatif Yunan teorileri de önemlidir; örnek verirsek, Demokritos'un mekanik atom teorisi ve- hepsinden öte- diğer şeylerin yanı sıra; erken Rönesans düşünürü Cusa'dan Nicholas (1401-1464) , daha sonra Kopernikus ve Kepler üzerinde büyük etki yapan kavramsal-realist ve Neo-Platoncu matematik felsefesi. Fakat, bu çeşitli faktörlerin rolü ne olursa olsun, eşyadan istifade etmedeki bu teori ve pratik ilgi bileşimi Rönesans'a özgüydü. Tarihte ilk defa böyle bir bileşim ortaya çıkıyordu. Çoğu kültürde, eşyadan istifade etmeye ilgi vardı, ancak yeterli teoriler ve toplumsal koşullar mevcut değildi. Sonuç, sihir ve hekimlikten anlayan kişilerdi, bilim ve teknoloji değil. Antik Yunanlılar pek çok bakımdan tekti. Kısaca belirtmek gerekirse; teorileri vardı, ancak doğayı sömürmeye merakları yoktu. Yunan filozoflarına göre, teoriler bizatihi kendi içlerinde değere sahiplerdi. Şimdi söyleyeceğimiz elbette büyük bir basitleştirmedir: Rönesans'ta doğa bilimlerinin yükselişi, uzun bir sürecin sonucuydu ki bu süreçte Orta Çağ felsefesi içinde bilimsel kavramların gelişimi ile zanaat ve tarımda teknolojinin gelişimi söz konusudur. Bu şerhle beraber şunu söyleyebiliriz İd doğa bilimleri, ne tek başına teoriyle ortaya çıkmıştır, ne de tek başına pratik ilgiyle. Tüm faktörler eşzamanlı olarak var olmak zorundaydı. Ve bu Rönesans'ta meydana geldi. 17. yüzyılın sonunda klasik mekanizm - deneysel ve matematiksel bilimlerin temeli- kuruldu. Artık hakikatle uğraşan üç entellektüel faaliyet vardı: Teoloji, felsefe ve doğa bilimi- Orta Çağ'daki sadece teoloji ve felsefeyle karşılaştırıldığında. Bu nedenle felsefe İçin kendine bilimle ilişkili bir yer belirlemek önemliydi. Yeni çağdaki felsefenin çoğu- rasyonalistler Descartes ve Leibniz, deneyciler Locke ve Hume ile transandantal filozof Kant için olduğu gibi, felsefe ve doğa bilimi arasındaki sınırları bulma girişimiydi. Yine de felsefenin doğa bilimi uğruna teolojiden vazgeçtiğini söylemek doğru değildir. Hıristiyan teolojisi uzun süre Descartes, Locke ve Berkeley dahil olmak üzere çoğu filozof için hatasız bir arka plan olmuştur. Deneysel bilimin kuruluşu kolay olmadı. Orta Çağ'da skolastikler iyi tartışma yürüttüler. Entellektüel olarak geç dönem Ortaçağ, rasyonalist bir dönemdi. Fakat tartışmalar başlıca olarak diğer tartışmalar hakkındaydı, doğa hakkında değil. Kültürlü olanlar rakiplerine karşı nasıl etkili argümanlar kullanacaklarını biliyorlardı. Lakin artık görev, doğayı anlamak ve ona hükmetmekti. Bu nasıl yapılır? Buna nasıl hazırlanılır? Bizim için yanıt basit. İlköğretim okulunun 6.- 8. sınıflarında kullandığımız herhangi bir bilim ders kitabında bulunabilir. Fakat o dönemde yanıt herhangi bir şey olabilirdi ama basit değil. Doğru soruların sorulması, uygun kavram ve metodların kullanılması en azından iki yüzyıl aldı. "Metod Üzerine Tartışma" ifadesiyle nitelendirilebilecek olan bu dönem (15. ve 16. yüzyıllar) pek çok biçimde bir entelektüel şaşkınlık dönemiydi. Bu simya dönemiydi, Faust dönemiydi. Doğaya hükmetme, kurşunu altına çevirme, sonsuz gençlik iksirini bulma konusunda yakıcı bir ilgi vardı. Gel gör ki kimse bunların nasıl yapılacağını bilmiyordu. Rönesans basit bir biçimde Orta Çağ'ın "Karanlık Çağ" diye nitelendirilmesiyle tezat olacak şekilde- ışığın geri döndüğü dönem değildi. Bunun yerine, bu genellikle ışığın nerdeyse söndüğü bir dönem oldu! Pek çok şekilde Rönesans felsefesi entellektüel olarak Orta Çağ felsefesinden daha şaşkındı. Rönesans hakkındaki genellikle olumlu olan görüşü basitçe ters çevirme hatasına da düşmemeliyiz. Rönesans'taki entellektüel şaşkınlık radikal yenilik yönündeki girişimin ve yenilikçilerin yollarını bulmalarının biraz zaman almasının bir sonucu idi. 17. yüzyıl boyunca deneysel bilimler şekillenmeye başladı. Rönesans'taki entellektüel şaşkınlık entellektüel yaşamın yeni bir başlangıç yapabilmesi için gerekli olan bir geçiş aşamasını temsil ediyordu. Yunan felsefesinin yeniden girişi, özellikle Demokritos'un düşüncesi doğa bir boşlukta seyreden küçük madde parçacıklarından müteşekkildir ve Platon ile Pythagorasçıların öğretilerinde- matematik doğal süreçlerin anahtarıdır zengin bir biçimde ortaya çıkmıştır. Matematiksel dili (formüller, modeller ve çıkarımlar) ve niceliksel kavramları (kitle, kuvvet, hız vb.) kullanan, bizim klasik mekanikten aşina olduğumuz bir bilim gelişti. Ve bu ne tamamen tümden gelimli ne de tümevarımlı bir bilimdi, hipotetik tüm den gelimliydi. Bu değişimi anlamak için. genel metodolojideki bazı temel noktaları akılda tutmalıyız. Matematik ve mantıkta belirli önermelerle (aksiyom) başlarız ve tümdengelimin belirli kurallarının yardımıyla ispatlanmış ifadelere (teorem) varırız. Bu akıl yürütme biçimine tümdengelimsel metod diyoruz (Bkz. Eukleides). Tümdengelimin tam tersi tümevarımdır bu, sonlu sayıdaki belirli türden durumlarda doğru olan bir ifadenin bu türden tüm durumlara uygulanmasına dayanan bir akıl yürütme biçimidir. Örnek olarak, 8 yıldır Smith Mountain Lake'teki ördekleri gözlemliyoruz ve tüm gördüğümüz ördekler gri idi. Şu sonuca varıyoruz: "Tüm ördekler gridir". Çok güçlü bir iddiada bulunmuş oluyoruz zira tüm ördekleri gözlemlemedik. Kuvvetle muhtemel ki Smith Mountain Lake'te bizim görmediğimiz ördekler de vardır, tüm diğer yerlerdeki ördekleri de görmedik, biz doğmadan önce yaşamış tüm ördekleri ve gelecekte var olacak tüm ördekleri de elbette. Gözlemlediğimiz ve sonuca vardığımız arasındaki ilişki sonlu bir sayı ile sonsuz arasındaki ilişki gibidir. Şimdi, elbette, tümevarımla ulaşılan bu "tüm ördekler gridir" sonucunu yeni gözlemler yaparak ve diğer mekanlarda ve zamanlarda ördeklere bakan başkalarının sahip olduğu bilgileri toplayarak test edebiliriz. Eğer birisi gri olmayan bir ördek gördüyse vardığımız sonuç çürütülmüş olacaktır. Fakat gri ördeklere ilişkin ne kadar yeni gözlem yaparsak yapalım bu tür gözlemlerin sayısı ve muhtemel gözlemlerin sayısı arasındaki ilişki sonlu bir sayı ile sonsuz arasındaki ilişki gibi olacaktır. Şu halde tümevarımla ulaşılan sonuçlar çürütülebilir ama asla tamamen doğrulanamaz? Rönesans'taki metod üzerine tartışmada araştırmayı Orta Çağda (fakat Yunan felsefesi değil) skolastik felsefeye hemen hemen hakim olan tümdengelimsel bilim idealinden kurtarmak stratejik olarak gerekli hale geldi. Saf bir mantıksal tümdengelim (mantıksal olarak) yeni bilgiye götürmez. Vardığımız sonuç önermede zaten üstü kapalı bir biçimde vardır. Tümdengelimsel cevaplar ketindir ama yeni bilgiyi arayanlar için verimsizdir. Rönesans'ta ise aranan öncelikli olarak yeni bilgiydi. Tümdengelimin dezavantajı yanlış olabilme ihtimali değil, verimsiz oluşudur. Bundan dolayı bu epistemolojik ihtilaftaki ideologlardan biri olan Francis Bacon (1561-1626) tümdengelime bir bilimsel ideal olarak karşı çıktı. Fakat, şu yine de açıktır ki tümdengelim yeni bilimde önemli bir rol oynadı. Şüphesiz bir biçimde, yeni olan hipotez, tümdengelimsel çıkarım ve gözlemin dinamik birleşiminde yatıyordu. Bu yeni bileşim hipotetik - tümdengelimli metod diye bilinir. Tümevarımsal olarak "Smith Mountain Lake'te gözlemlediğim 7.645 ördek gridir" ifadesini genelleştirerek "tüm ördekler gridir" dersek yeni kavramlar atmış olmayız ortaya. Daima gri ördeklerden bahsediyoruz. Ayrıca mantıksal olarak geçerli olmayan bir sonuca ulaşma kabahatini de işliyoruz. Öyleyse Bacon'ın tümevarımsal metod savunusu mantıksal bir problemi gerekli kılar. Fakat, eğer masadaki topların F=ma (güç kütle ve hızın çarpımına eşittir) formülüne göre yuvarlandığı hipotezini önerirsek gözlem aşamasındaki kavramlardan- top, masa vb.- soyutlama aşamasındaki formülde belirtilen kavramlara sıçrıyoruz demektir. "Güç", "kütle" ve "hız" kavramlarını asla anlayamayız. Bunlar bir hipotezle bağlantılı olarak kurulan kavramlardır ve tümü matematiğin diliyle formüle edilmiştir. Bir başka ifadeyle F=ma tipindeki bir formülü tümevarımsal bir yolla tasarlayanlayız. Bir hipotezi formüle etmek matematiksel dilde sıklıkla tümevarımdan öte bir şeydir. Formülü icat ederiz. Hatta bu formülü nasıl elde ettiğimizin konuyla ilgisi yoktur. Bu, kahve fincanımızdan taşan bir şey de olabilir. Bir hipotezin makul olup olmadığına denemeyle karar verilir. Hipotezden eğer hipotez doğruysa oluşması gereken şeyler hakkında belirli ifadeler çıkarırız. Sonra da ortaya çıkıp çıkmayacaklarını belirlemeye çalışırız. Şu halde tümdengelim, bir hipotezi test etmenin parçasıdır. İşte bu yüzden buna hipotetik-tümdengelimli metod diyoruz. Eğer bir hipotez yeterli bir biçimde denenmişse ve deneme hipotezi yanlışlamamışsa hipotez teori haline gelir- ki bu yeni bilgiye yol açabilir. Bu bilgi hala mutlak bir biçimde kesin değildir. Bundan dolayı, pratikte, hipotetik- tümdengelimli metod hipotezlerin önerisi ve gözlem ile deneme yoluyla çıkarımlar arasında sürüp giden bir münavebeyi ifade eder. Pratikte, araştırma süreci sonu gelmeyen bir helezon halini alır. Test aşaması sıklıkla özel durumların inşasını gerektirdiğinden tamamen yuvarlak toplar, kusursuz bir biçimde pürüzsüz masalar, rahatsız edici herhangi bir esintinin engellenmesi vb.- kontrollü deneylere ihtiyacımız vardır. Test sistematik bir biçimde ve hipotezi zayıflatabilecek özelliklere odaklanarak yapılmak zorundadır, yeterli bir biçimde test edebilmek için. Hipotetik- tümdengelimli metodla doğanın süreçlerini tahmin edebilir ve böylece belki de kontrol edebiliriz. Burada teori ile pratik uygulamanın birleşimini görüyoruz. Yani, hipotetik- tümdengelimli metoda dayalı bilgi hem doğal olgulara dair bir idrak, hem de onları kontrol etme gücü olanağı sağlar. "Bilgi güçtür" (Francis Bacon). Burada üç metoddan bahsettik- tümdengelim, tümevarım ve hipotetik tümdengelimli metod ve doğal bilimlerin kurulduğu dönemde tümevarımla tümdengelim arasındaki ihtilafı vurgulamanın alışıldık olduğundan bahsettik zira yeni bilimler henüz hipotetik-tümdengelimli olarak kavranmıyordu. Bu doğal bilim perspektifinden metodolojik problemin nasıl algılandığıdır. Bununla birlikte Reform sırasında metinsel analize ve böylece yeni bir metoda yeniden bir önem atfedildi. Protestanlar İncil’e dönmeyi istiyordu. Fakat İncil nasıl anlaşılacaktı? Yazıldıktan sonra yüzyıllar geçmişti; Reform sırasında insanlar antik Yahudi geleneğinin şekillendirdiği bir metni nasıl tamamıyla anlayabilirlerdi? Bahsettiğimiz üç metodun hiçbiri yardımcı olamaz. Yabancı bir kültürün metinlerinin tefsiri teknolojik anlamda bir kontrol problemi değil, anlama ufkunun yazar tarafından çevrelenmesi problemidir. Yorumsamacı metod, hermeneutik, böylece Reform sırasında yeni bir ilgi odağı oldu aslında felsefenin kendisi kadar eski olmasına rağmen. Tıpkı bazı filozofların klasik mekanikte kullanılan kavramlardan büyülenmesi gibi bazıları da metod tarafından büyülenmişti. Fakat bu filozofların farklı fikirleri vardı metodun ne olduğuna dair. Bu yüzden bazı filozoflar yeni ve temel olanın deneysel ve şüpheci tavırda bulunabileceğini düşündüler. Bunu özellikle deney temelli bir bilgi eleştirisini vurgulayan İngiliz empirisistlerinde (Locke, Berkeley ve Hume) görürüz. Diğer filozoflar tümdengelim ve matematiğin temel olduğunu düşünüyorlardı. Bunu, özellikle tümdengelimsel sistemi vurgulayan klasik rasyonalistlerde (Descartes, Spinoza ve Leibniz) görürüz. 17. ve 18. yüz-yıllardaki felsefenin bu iki ana dalına tekrar döneceğiz ve daha sonra Kant'ın aslan felsefesine geçeceğiz. Francis Bacon, tümevarım metodunun savunucusu, hem doğa üzerine güç sağlayacak yeni bilim (Novum Organum ["Yeni Araç"]) hem de yeni bilim sayesinde dünyadaki cennet olacak yeni toplum (Nova Atlantis ["Yeni Atlantis"]) üzerine yazmıştır. Doğa üzerindeki teknolojik kontrol rüyasını anlatmıştır. Teknolojik akıl bizi yeni topluma götürmesi gereken disiplindir. Bir başka ifadeyle, metodolojik ve siyasî problemler birbiriyle yakından bağlantılı bir biçimde konulmuştur ve bu, iyi toplumu yaratmak için doğaya hükmetmenin aracı olacak yegane bilimdir. Bugün aşikâr olan bir şey var ki Bacon'ın iddiası büyük oranda doğruydu. Hipotetik tümdengelimli bilim yaşam koşullarımızın gelişmesini mümkün kılmıştır ve bu bilim insanın özerk hale geldiği yaratıcı süreçte bir rol oynamıştır. Bacon kendini hem Aristo- iyi toplumun öncelikli olarak iyi pratiğe ihtiyacı olduğunu düşünüyordu- hem de Orta Çağ'dan cennetin ölümden sonra geleceğine inanılırdı ve bu dünya pratik olarak değişmez kabul edilirdi- ayrıştırır. Bacon, Platon'un durağan ideal devletinin aksine, ilerlemeci bir tarihsel gelişimin nüfuz ettiği bir siyasî ütopya hakkında yazar. Bu seküler bir gelişimdir. Değişmesi gereken toplumdur ve erek bu dünyadadır, ölümden sonra değil. Farklı bir söylemle, ilerlemeye olan modern inanç şekillenmeye başlamıştır. İlahi kurtuluş artık tarihin merkezinde değildir; bunun yerine, insanın doğayı kullanma ve kontrol etme yetisi merkezdir. Tarih ileriye doğru gider, fakat insan tarafından yönlendirilir. Bacon aydınlanmanın habercisidir, dostlarının daha doğru idrak ve daha sağlıklı tavırlara doğru ilerlemelerine yardım etmeyi ister. Düşünce ve tavırların nasıl kolayca çarpıtılabileceğini ve sınırlanabileceğini göstermeye çalışır. Dört tür önyargıdan bahseder: 1- Kabile putları (idola tribus) insan doğasından kaynaklanan hatalı kavrayışlardır; arzulu düşünme gibi- soyutlamaların gerçek şeyler olduğunu düşünme ve deneyimi derinlemesine analiz etmeden anında kabul etme. 2- Mağara putları (idola specus) her kişinin yegane olan mizaç, eğitim ve arka planından kaynaklanan hatalı kavrayışlardır. Hepimiz olayları kendi perspektifimizden yorumlarız! 3- Pazar yeri putları (idola fon) dilin tahrifidir. "Kader" ve "ilk hareket ettiren" gibi ifadeleri sanki muğlak ifadelermiş gibi açık referanslarla kullanırız. 4- Tiyatro putları (idola theatri) felsefî gelenekten kaynaklanan hatalı kavrayışlardır. Burada aydınlanma için bütün bir program ve cehalet ile önyargıya karşı mücadeleyi görüyoruz. Alışıldığı üzere, Bacon'ın düşüncesi 18. yüzyılda Aydınlanmanın belirtisidir. __________________ En güzel deniz: Henüz gidilmemiş olanıdır. En güzel çocuk: Henüz büyümedi. En güzel günlerimiz: Henüz yaşamadıklarımız. Ve sana söylemek istediğim en güzel söz: Henüz söylememiş olduğum sözdür...

Seçenekler
Yazdırılabilir şekli göster Sayfayı E-Mail olarak gönder
Stil
Normal Hybrid Şeklinde gösterime geç Ağaç şeklinde gösterime geç

Benzer Konular
Konu	Konuyu Başlatan	Forum	Cevaplar	Son Mesaj
Zeka,Akıl,IQ Üzerine	KöTü KeDi ŞeRaFeTTiN	Pedagoji	0	08-10-2007 20:54
Tartışma Alanı İsteyen Burda Tartıssın Saldırın =P	Melancholy	Rock - Metal Bar	38	29-07-2007 20:16
arkadaşlar yeni tartışma konusu	AntiMod	Sohbet / Dedikodu	40	05-05-2007 14:01
Seyâhat Üzerine	KöTü KeDi ŞeRaFeTTiN	Genel Türk Tarihi	0	21-02-2007 14:30
dünyanın en zeki hayvanı-tartışma platformu	esturgi	Komik Ses ve Videolar	2	11-01-2007 02:31

Konuyu Toplam 1 Üye okuyor. (0 Kayıtlı üye ve 1 Misafir)

Sponsor Linkler

KOOLPA

Metod Üzerine Tartışma

Metod Üzerine Tartışma

Konuyu Toplam 1 Üye okuyor. (0 Kayıtlı üye ve 1 Misafir)

Benzer Konular