KOOLPA

bozkurt

Büyük Selçuklu Sultanı Melikşah 1086'da Halep'i alarakAksungur'u buraya vali tayin etmiştir. 1086-1094 yılları arasında valilik yapan Aksungur Şam Selçuklularından Tutuş'a baş kaldırarak öldürülmüştür. Yerine oğlu İmaneddin Zengi 1127'de Atabek olmuş, Irak, Halep ve Suriye'yi idaresi altına almış ve Musul'da Atabekler devletini kurmuştur. 1146'da öldüğünde ülkesi oğulları Suriye'de hüküm süren Nurettin Zengi ile Musul ve Irak'ta hüküm süren I. Seyfeddin Gazi arasında ikiye bölünmüştür. Selçuklu sanatı geleneğine dayanan Nurettin Zengi kuvvetli şahsiyeti ve sanat görüşüyle Halep ve Şam'da yeni bir mimari üslubun gelişmesine yol açmıştır. Onun sarayında büyüyen Selahaddin Eyyubi de Eyyübiler devletini kurarak Selçuklu geleneğini Suriye'de devam ettirmiştir. Nurettin Zengi 1146-1174 yılları arasında geçen 28 yıllık dönemde Suriye'nin belli başlı şehirlerini büyük mimari eserlerle doldurmuş, harabe halinde bulduğu Halep'i, Suriye'nin en mamur (bayındır, yapılaşmış) şehirlerinden biri haline getirmiştir. Halep kalesi yeniden yapılmış, surları tamir edilmiştir. Surlar, İslam dünyasının en iyi surları arasında yer alır. Halep sur kapısı hala ayaktadır. Bağdat şehrini çeviren Abbasi suyrlarının yenilenmesi yine Zengiler zamanında olmuştur. Surlar 19. yy. ortalarında yıkılmış, sadece iki kapı; Bal el-Tılsım ve Bab el-Vastani ayakta kalabilmiştir. Tılsım kapısında iki ejder arasında bağdaş kurmuş ve ejderleri dillerinden yakalamış olarak canlandırılan 60 cm boyundaki figüre halifeyi temsil etmektedir.

Selçuklu nesihi ile yazılmış kitabesinde, halifenin adı Nasîrliddin illah ve 618 (m. 1221) tarihi yazılmıştır. Vastani kapısında kitabe yoktur veya kaybolmuştur. Fakat iki kapının tamamiyla birbirine benzer durumu aynı tarihten olduğunu gösterir. IV. Murad, Bağdat'ı fethettiğinde Tılsım kapısını tuğla ile ördürmüştür. I. Dünya Savaşı'nda barut deposu olarak kullanılan Tılsım kapısı bir kaza sonucunda barutların patlamasıyla uçmuş böylece Zengi mimarisinin önemli bir örneği yok olmuştur.

Halep Ulu Camii:
Zengiler zamanında cami mimarisinde göze çarpan bir yenilik olmamıştır. Şam Emeviye Cami planı kuvvetli bir gelenek halinde daha sonra yapılan camilerde etkisini sürdürmüştür. Süleyman bin Abdulmelik tarafından yaptırılan Halep Ulu Camii yangın ve deprem yüzünden yıkılmıştı. Nurettin Zengi ilk plana uygun olarak yeniden yaptırmıştır. Dört köşeli ve zengin taş işlemeli minarenin alt katı Sultan Melikşah zamanında Atabek Aksungur'un valiliği döneminde yapılmış, üst kat ise Tutuş zamanının tarihini taşımaktadır. (alt kat 1090, üst kat 1094)
Minare Nurettin Zengi'nin camisinden önceye aittir. Memlükler zamanında da tamirler gören yapı bu şekliyle günümüze ulaşmıştır. *(Emeviye mimarisi Zengi camileri üzerinde etkili olmuştur; genel olarak mimaride ise Selçuklu etkisi olmuştur.)

Musul Ulu Cami:
Musul'un ortasında 90x65 m ölçülerinde, dikdörtgen bir avunun güney tarafındadır. Ortasında mihrap önü kubbesi, avluda bir şadırvan ve kuzeyde bir ziyaretgah vardır. Güneydoğu köşesinde tuğladan dört köşe olarak kaide üzerinde silindirik gövdeli ve miğfer biçiminde külahı ile minare yükselir. Çeşitli tamirler gören caminin planı ve şekli zamanla değişmiştir. Güneyde kıble duvarı önündeki sahın ve başlık biçimindeki süslemeli sekizgen payeler ilk yapıdan kalmıştır.

Caminin eski mihrap kitabesinde amel-i Mustafa el-Bağdadî olarak ustanın adı ve 543 (m. 1148) tarihi okunmaktadır. Mihrapla sekizgen payelerin başlık süslemeleri aynı üslupta olup caminin ilk yapıldığı 1148 tarihine işaret etmektedir. Bu I. Seyfeddin Gazi'nin Musul'da hüküm sürdüğü zamana denk gelir. Araştırmacılar bu caminin yapımının Seyfeddin Gazi döneminde başladığı ve 1170'de Musul'a gelen Nureddin Zengi tarafından tamamlandığı görüşünü benimsemişlerdir. Silindirik gövdeli tuğla minare 15 m yüksekliğindedir. Çapı altta 8,80m, üstte 7 m'dir. Minare gövdesi bezemeli kuşaklarda 7 kata ayrılmıştır.

Basra Gümüştekin Medresesi:
Nureddin Zengi'nin mimariye getirdiği asıl büyük yenilik medreselerde olmuştur. O'nun Suriye'nin çeşitli şehirlerinde yaptırdığı medreseler, kalın duvarları ve sade mimarileriyle gösterişten uzak, kullanışlı yapılardır. Suriye'de bu devirden kalan en eski medrese Şam Atabekleri'nin Basra valisi Gümüştekin'in 1136'da Hanefi mezhebi için yaptırdığı 17x20 m ölçüsünde küçük sağlam bir yapıdır. Kenarları 6 metreye varan kare avlulu kubbe ile örtülüydü. 20. yy. başında Vahabiler tarafından 3 kemerle avluya açılan mescid mekanı 7 m derinliğindedir. Mekanların hiçbirinin üst örtü sü günümüze ulaşamamıştır. Creswell'e göre avludan başka bütün mekanlar düz çatı ile kaplanmışa benzemektedir.

Maristan Medresesi (Şifahane):
Nureddin Zengi'nin Şam'da meydana getirdiği en önemli eserlerden biri de Maristan adı ile tanınan Şifahane'dir. Suriye'de medreselerin hiçbirinde görmediğimiz tamamıyla dengesini bulmuş dört eyvanlı avlu şemasının e güzel örneği burada ortaya konmuştur. Avlunun ortasında dört köşe bir havuz yer alır. Eyvanların, muayene yerleri olması dört köşede yer alan çapraz tonozlu odalarında koğuşlar olması mümkündür. Mukarnaslı portaldan, mukarnas kubbeli anıtsal giriş holüne geçilir. Bunun sağında ortası havuzlu küçük bir avlu etrafında sıralanmış yıkanma yerleri ve helalar vardır ki, bu bölümün üstü kubbe ile örtülü fakat ortası büyük bir yağmur deliği olarak açıktır. Maristan'da güney tarafa bitişik olarak etrafında aynı şekilde eyvanlar ve odalarda ikinci bir avlu kapı ile bu ikinci bölüme bağlanmaktaymış.

__________________